‘Al mijn papieren zijn in orde!’

Een uitspraak die iedere zorgverlener in het palliatieve werkveld vaak hoort (met telkens een verschillende ondertoon: boos, opgelucht, onzeker…).

Deze uitspraak roept veel vragen op: welke papieren zijn in orde, waar zijn deze papieren, waarom doet men deze uitspraak op dit moment, welke betekenis hebben deze papieren (en wordt dit ook zo begrepen) …

Wat vooral belangrijk is, is om na te gaan wat de persoon die dit zegt wil of juist niet wil, nu of in de toekomst en hoe dit past in het verhaal van vroegtijdige zorgplanning.

Inleiding

Vooraleer over te gaan naar vroegtijdige zorgplanning en ‘de papieren’ of wilsverklaringen bespreken we kort de 3 belangrijke wetten die het kader vormen waarbinnen palliatieve zorg zich afspeelt en verder ontwikkelt. Daarnaast verduidelijken we een aantal begrippen die belangrijk zijn om met vroegtijdige zorgplanning en ‘de papieren’ aan de slag te gaan.

Drie wetten die van belang zijn voor palliatieve zorg

1.       De wet betreffende de rechten van de patiënt

(22/08/2002) met wijziging van de wet (06/02/2024)

Het doel van de wet is het verzekeren van kwaliteitsvolle en beter toegankelijke gezondheidszorg. Deze wet stelt dat elke patiënt recht heeft op:

• één of meerdere vertrouwenspersonen en het aanduiden van een vertegenwoordiger
• kwaliteitsvolle dienstverlening
• vrije keuze van zorgverlener
• informatie over zijn gezondheidstoestand
• geïnformeerde toestemming
• patiëntendossier
• bescherming persoonlijke levenssfeer
• neerleggen van klacht

2.        De wet betreffende de palliatieve zorg

(14/06/2002) en de wijziging van deze wet met de verruiming van het begrip palliatieve zorg (21/07/2016)

In deze wet wordt het recht op palliatieve zorg vastgelegd voor elke patiënt, ongeacht zijn levensverwachting, als hij zich bevindt in een vergevorderd of terminaal stadium van een ernstige evolutieve en levensbedreigende ziekte. Ook het streven naar verbetering van het aanbod van palliatieve zorg wordt in deze wet beschreven.

3.        De wet betreffende euthanasie en de wilsverklaring euthanasie

(28/05/2002) met verruimingen 2014 en 2020 en wijziging van de wet 2024

Deze wet regelt het strikte kader waarbinnen een euthanasie kan worden uitgevoerd.

Belangrijke begrippen

Wils(on)bekwaamheid

Wilsbekwaamheid slaat op het vermogen om zelfstandig beslissingen te kunnen nemen op basis van het begrijpen van informatie. Daarnaast moet de persoon in staat zijn om de gevolgen van een bepaalde situatie, handeling of beslissing te kunnen inschatten. De persoon moet hierover dan een vrije keuze kunnen maken of uiten. Wilsbekwaamheid betekent dus dat je begrijpt wat een mogelijke (medische) handeling inhoudt én dat je de gevolgen ervan kan inschatten én dat je in staat bent om hierover te kiezen.

Bij wilsonbekwaamheid oordeelt een arts dat je hier niet meer toe in staat bent.

Het is een klinische beoordeling die op dat moment:

• taakspecifiek is, dus voor een bepaalde beslissing.
• enkel geldt voor de te nemen medische beslissing en vaak geen statisch maar een fluctuerend gegeven is.

Ook bij wilsonbekwaamheid moet er aandacht zijn voor maximale participatie (iemand die wilsonbekwaam is kan wel voorkeuren aangeven, cf. wet op patiëntenrechten).

Opmerking:

Een diagnose van een bepaalde aandoening (bv. dementie) is op zichzelf dus geen bewijs om iemand als wilsonbekwaam te beoordelen, maar is steeds afhankelijk van de individuele capaciteiten van iemand om beslissingen te kunnen nemen.

Opmerking:

Wils(on)bekwaamheid is geen juridische term in tegenstelling tot handelings(on)bekwaamheid (=(on)vermogen om zelfstandig rechtshandelingen te verrichten, zoals bv. het sluiten van een contract) en recht(on)bekwaamheid (=(on)geschiktheid om titularis van rechten/plichten te zijn).

Vertrouwenspersoon

Een vertrouwenspersoon is een persoon die je zelf kan kiezen en die je helpt en bijstaat bij het maken van keuzes en beslissingen rond je gezondheid. De vertrouwenspersoon helpt je dus in het uitoefenen van je rechten als patiënt op het moment dat je zelf wilsbekwaam bent. Deze persoon kan niet in jouw plaats beslissen.

Je kan één of meerdere vertrouwenspersonen formeel aanduiden, maar ook informeel kan je een vertrouwenspersoon aanduiden op het moment zelf (vb. iemand die je begeleidt naar een afspraak).

Wettelijke vertegenwoordiger

Een wettelijke vertegenwoordiger is een persoon die je vertegenwoordigt op het moment dat je dit zelf niet meer kan omwille van wilsonbekwaamheid.

Wanneer je zelf geen beslissingen meer kan nemen regelt de wet (of een rechterlijke beslissing bij bewindvoering) wie in dat geval jouw rechten waarborgt en je wensen en belangen vertegenwoordigt.

De wet voorziet een vaste volgorde (cascade) waarin iemand als jouw vertegenwoordiger optreedt:

1. Een door jezelf benoemde vertegenwoordiger(s) door:

− een ondertekend document op te maken dat jouw naam en de naam van je vertegenwoordiger vermeldt

− deze perso(o)nen op te nemen in je zorgvolmacht

− deze perso(o)nen op te nemen in je wilsverklaring

Opmerkingen:

− bij aanduiding van meerdere wettelijke vertegenwoordigers kan hierbij ook een bepaalde volgorde aangegeven worden;

− vermijd vooral meerdere vertegenwoordigers die op verschillende wijzen zijn aangesteld (door in de laatste benoeming aan te geven dat alle andere eerdere benoemingen uitdrukkelijk worden opgeheven)

2. Een door de vrederechter aangeduide vertegenwoordiger (bij bewindvoering over de persoon en voor zover de bewindvoerder hiertoe uitdrukkelijk gemachtigd wordt)

3. Een door de wet aangewezen vertegenwoordiger in de volgende volgorde:

− je samenwonende echtgenoot, of je wettelijk of feitelijk samenwonende partner

− je meerderjarig kind

− een ouder

− een meerderjarige broer of zus

− een zorgverlener

De zorgvolmacht

• in vermogen: betreft financiële, patrimoniale en contractuele handelingen
• in persoon: betreft beslissingen over welzijn, zorg, wonen en medische aangelegenheden
• De zorgvolmacht kan opgesteld worden in vermogen en/of

De zorgvolmacht is hetzelfde als een gewone volmacht/lastgeving want:

• Het is een overeenkomst waar je volmacht aan iemand geeft om handelingen te stellen;
• Het moet opgesteld worden wanneer de volmachtgever wilsbekwaam is;

De zorgvolmacht is anders dan een gewone volmacht/lastgeving want:

• Het moet geregistreerd worden in het Centraal Register van Lastgevingsovereenkomsten. Een niet-geregistreerde zorgvolmacht is géén zorgvolmacht;
• De zorgvolmacht blijft van toepassing ook al wordt de volmachtgever hierna wilsonbekwaam;

Een zorgvolmacht moet niet met hulp van een notaris worden opgesteld maar is wel aan te raden en in sommige gevallen verplicht. Een zorgvolmacht via de notaris is verplicht als je je zorgvolmacht wil koppelen aan een volmacht in vermogen (beheer van geld, eigendom, rekeningen) tenzij enkel voor kleinere bankverrichtingen.

Als de zorgvolmacht ook in persoon opgemaakt wordt voor jou, dan kan de zorgvolmachthebber je vertegenwoordigen bij wilsonbekwaamheid inzake je patiënten-rechten (zolang dit uitdrukkelijk in de zorgvolmacht is opgenomen) net zoals een wettelijke vertegenwoordiger. De wet op de patiëntenrechten moet hierbij wel gerespecteerd worden (zoals bij een wettelijke vertegenwoordiger).

Aan deze zorgvolmacht kunnen ook wilsverklaringen toegevoegd worden.

Een zorgvolmacht moet van in het begin zo volledig mogelijk zijn en werkbaar zijn om hiernavolgende redenen:

• De inhoud van de zorgvolmacht bepaalt het mandaat van de zorgvolmachthebber.
• Ook wordt in de zorgvolmacht best opgenomen wat er gebeurt wanneer een zorgvolmachthebber zelf wilsonbekwaam zou worden of wanneer er een conflict is tussen de zorgvolmachthebbers (als er meerdere zijn);
• Elke aanpassing en/of aanvulling moet uiteraard opnieuw worden vastgelegd en geregistreerd én deze aanpassing en/of aanvulling kan enkel gebeuren wanneer de zorgvolmachtgever nog wilsbekwaam is;
• Eens de zorgvolmachtgever wilsonbekwaam is geworden, is er geen aanpassing en/of aanvulling mogelijk en ‘moet er geroeid worden met de riemen die er zijn’;

Om die redenen is het aan te raden om de zorgvolmacht met hulp van een notaris op te stellen. Mocht je toch beslissen om een zorgvolmacht op te stellen zonder notaris, dan kan deze zorgvolmacht slechts zeer beperkt gaan over vermogen (vb. betalen van facturen…) want meestal is een notariële akte verplicht bij zorgvolmacht voor vermogen.

Men kan een onderhandse akte voor zorgvolmacht in persoon zelf schrijven, laten bekrachtigen en inschrijven in het Centraal Register van Lastgevingen door de Vrederechter.

Wanneer deze akte niet bekrachtigd en ingeschreven wordt in het Centraal Register van Lastgevingen, is er geen sprake van een zorgvolmacht.

Enkel een zorgvolmacht geregistreerd in het Centraal register der Lastgevingen heeft een juridische basis om handelingen over vermogen of persoon te stellen in naam van een wilsonbekwame persoon.

Maar even belangrijk is dat een zorgvolmacht pas kan overwogen worden wanneer de zorgvolmachtgever de zorgvolmachthebber(s) voor 100% vertrouwt.

Bewindvoering

Bewindvoering is een maatregel die opgelegd wordt door de vrederechter, wanneer bescherming van het vermogen en/of persoon nodig is. De bewindvoerder is enkel bevoegd om te oordelen over de patiëntenrechten van de wilsonbekwame beschermde persoon voor zover het een bewindvoerder is over de persoon én in de beschikking van de Vrederechter uitdrukkelijk is opgenomen dat de bewindvoerder gemachtigd is om de patiëntenrechten uit te oefenen (voor zover de patiënt wilsonbekwaam wordt geacht om over zijn/haar patiëntenrechten uit te oefenen).

Vroegtijdige zorgplanning

Vroegtijdige zorgplanning is een vrijwillig, herhaald en continu proces van reflectie en dialoog tussen patiënt, zijn naasten en zorgverleners om:

• te achterhalen welkewaarden belangrijk zijn voor de patiënt
• welke voorkeurende patiënt heeft voor zijn of haar huidige EN toekomstige zorg
• de zorgdoelen te bespreken en eventueel vast te leggen
• indien gewenst kunnen ook wilsverklaringen worden opgesteld

Met oog op het levenseinde kunnen drie soorten beslissingen genomen worden: (1) keuzes in verband met curatief of levensverlengend handelen, (2) keuzes in verband met palliatief handelen en symptoomcontrole en (3) keuzes rond actieve levensbeëindiging, waaronder euthanasie. Toch is het vaak belangrijker om zorgdoelen te kennen dan de voorkeuren voor specifieke medische interventies want niet alles is voorspelbaar.

Vroegtijdige zorgplanning geeft heel wat voordelen:

• De patiënt ervaart meer tevredenheid over de geleverde zorg, meer gemoedsrust en een verbeterde kwaliteit van leven en sterven. Vroegtijdige zorgplanning zorgt voor minder crisissituaties en ziekenhuisopnames in de laatste levensmaand en de patiënt kan vaker overlijden op de plaats van voorkeur.
• Voor de naasten/de vertegenwoordiger geeft dit de mogelijkheid om wensen beter in te schatten en de zorg hierop af te stemmen, een verbetering van begrip en communicatie, versterking van de relatie en meer gemoedsrust.
• Voor de zorgverlener is er meer duidelijkheid over waarden, voorkeuren en zorgdoelen, een versterkte zorg-relatie en een goede basis voor behandelbeslissingen, ook in acute situaties.
• Tenslotte is er ook een kostenbesparing voor de maatschappij door het voorkomen van futiele en ongewenste behandelingen aan het levenseinde.

Wilsverklaringen binnen vroegtijdige of voorafgaande zorgplanning

Wat zijn wilsverklaringen?

• Wilsverklaringen zijn documenten waarmee je je wil te kennen geeft over toekomstige (gezondheids-)zorg voor de situatie waarin je zelf je wil niet meer kan uitdrukken.
  • Een wilsverklaring is per definitie een voorafgaand, persoonlijk document dat door de betrokkene zelf wordt opgesteld en ondertekend in een periode van wilsbekwaamheid.
  • Geen enkele wilsverklaring kan opgesteld worden nadat je wilsonbekwaam bent geworden, ook niet door je wettelijke vertegenwoordiger.
  • Een wettelijk vertegenwoordiger kan wel betrokken worden bij het actualiseren of interpreteren van een zorgplan, steeds in functie van:
    • eerder geuite wensen van de patiënt (mondeling of schriftelijk)
    • bestaande wilsverklaringen
    • en het principe van het vermoedelijk belang van de patiënt
  • Wilsverklaringen maken je wensen of beslissingen officieel.
  • Wilsverklaringen tellen pas als je zelf niet meer kan zeggen of aangeven wat jij wil (dus als je (verworven) wilsonbekwaam bent).
  • Alle wilsverklaringen zijn rechtsgeldig (is niet hetzelfde als wettelijk bindend).
  • Alle wilsverklaringen blijven onbeperkt van kracht (opgelet: de wilsverklaring euthanasie opgesteld voor 2 april 2020 slechts 5 jaar, dus die moet nog eenmaal hernieuwd worden zo dit nog niet gebeurd is).
  • Alle wilsverklaringen kunnen op elk moment worden ingetrokken of herzien.

Wilsverklaringen zijn geen doel op zichzelf. Het zijn instrumenten binnen vroegtijdige zorgplanning om je wensen/beslissingen meer officieel te maken en handvatten te bieden aan je naasten en zorgverleners op het moment dat je zelf je wensen niet meer kan uitdrukken.

Vijf wilsverklaringen binnen vroegtijdige zorgplanning

https://palliatievezorgvlaanderen.be/patient-mantelzorger/wat-kan-ik-zelf-bepalen/wilsverklaring/

1.      ‘Negatieve’ wilsverklaring = weigering (←→ ‘positieve’ wilsverklaring = wens) of ook genoemd de ‘wilsverklaring weigering van medische handelingen in het geval ik mijn wil zelf niet meer kan uiten’

In deze wilsverklaring kan je aangeven welke behandelingen, onderzoeken, … je niet meer wil in een welomschreven toestand van wilsonbekwaamheid. Dit kan gaan over reanimatie, kunstmatige beademing, opname ziekenhuis, kunstmatige voeding, antibiotica….

• Deze wilsverklaring heeft geen wettelijke vorm.
• Je mag een negatieve wilsverklaring helemaal zelf schrijven: “Als ik mij bevind in volgende toestand… en ik mijn wil niet meer kan uiten, dan wil ik niet dat … “
• Je kan ook gebruik maken van modeldocumenten opgesteld door organisaties zoals Palliatieve Zorg Vlaanderen, Leif, ziekenhuizen…

• Deze wilsverklaring wordt pas van kracht bij een toestand van wilsonbekwaamheid zoals beschreven in de wilsverklaring.
• Je mag in de wilsverklaring (of in een apart document) ook een wettelijke vertegenwoordiger aanduiden.
• Tevens kan je ook je behandelend arts de wilsbekwaamheid, op het moment dat je de wilsverklaring opstelt, laten bevestigen op de wilsverklaring.
• Bij fysieke onbekwaamheid kan een opsteller aangeduid worden.
• De negatieve wilsverklaring is wettelijk bindend, deze moet gerespecteerd worden.
• Als er in de negatieve wilsverklaringen ook wensen staan (positieve wilsverklaring, ‘ik wil behandeling x…’) zijn deze wensen niet wettelijk bindend, maar ze geven wel een richting aan voor de naasten en zorgverleners over de gewenste zorg.

2.      Wilsverklaring euthanasie (≠ actueel euthanasieverzoek)

De wilsverklaring euthanasie (is een positieve wilsverklaring ‘ik wil…’) kan je opstellen om proactief euthanasie te vragen voor het moment dat je onomkeerbaar buiten bewustzijn of in coma bent. De wilsverklaring geldt enkel voor deze vorm van verworven wilsonbekwaamheid (en dus niet voor gevorderde dementie).

• Deze wilsverklaring heeft een wettelijke vorm (je kan dit dus niet zelf in eigen woorden opstellen).
• De wilsverklaring is niet wettelijk bindend.
• Deze wilsverklaring geldt enkel vanaf het moment dat men onomkeerbaar buiten bewustzijn is (coma).
• Bij het opstellen moeten er twee meerderjarige getuigen zijn (waarvan minstens 1 geen materieel belang heeft) die het document mee ondertekenen.
• Je hebt de mogelijkheid om een vertrouwenspersoon aan te duiden (die je zorgverleners op het moment van onomkeerbaar coma kan wijzen op de aanwezigheid van een wilsverklaring euthanasie).
• Bij fysieke onbekwaamheid kan een opsteller aangeduid worden die geen materieel belang heeft bij het overlijden. Een medisch getuigschrift wordt toegevoegd om deze procedure te rechtvaardigen.
• Deze wilsverklaring kan je laten registreren.

Er wordt al jaren gesproken over een uitbreiding van de wet die het mogelijk zou maken om proactief euthanasie te vragen voor situaties van onomkeerbare verworven wilsonbekwaamheid, ook geldig bij bewuste personen (vb. gevorderde dementie).

In dit kader werd recent een advies uitgebracht van het Belgisch Raadgevend Comité voor Bio-ethiek. https://www.belgiumnationalbioethicscommittee.be/nl/demence

3.      Wilsverklaring donatie menselijk lichaamsmateriaal (orgaan-, weefsel- en celdonatie)

Sinds de wet van 13 juni 1986 is iedereen in het bevolkingsregister een potentiële donor tenzij verzet werd aangetekend.

Als je je als potentiële donor duidelijk kenbaar wil maken en wil vermijden dat je naasten donatie zouden weigeren op het moment van je overlijden dan kan je een wilsverklaring donatie menselijk lichaamsmateriaal (of orgaandonatie) opstellen.

Sinds het KB 09/02/2020 kan je in deze wilsverklaring een onderscheid maken in:

• Orgaandonatie voor transplantatie
• Donatie van menselijk lichaamsmateriaal voor transplantatie
• Donatie van menselijk lichaamsmateriaal voor de vervaardiging van geneesmiddelen: "Advanced Therapy Medicines"  
• Donatie van menselijk lichaamsmateriaal voor onderzoeksdoeleinden

Deze wilsverklaring kan je laten registreren via de gemeente of www.mijngezondheid.be

4.      Verklaring betreffende laatste wilsbeschikking in zake wijze van teraardebestelling/ uitvaart

Je wensen in verband met je uitvaart kan je ook in een wilsverklaring opnemen. Registratie op de burgerlijke stand van de gemeente is mogelijk.

5.        Beslissing/wilsverklaring om lichaam af te staan aan de wetenschap

Voor deze wilsverklaring dien je een universiteit naar keuze te contacteren.

Volgens de afspraken die je maakt met de universiteit stel je een handgeschreven, gedateerde en ondertekend wilsverklaring op met de modaliteiten over wat er achteraf met je lichaam dient te gebeuren na 1 tot 2 jaar.

Het is belangrijk om dit ook duidelijk aan te geven aan je omgeving en je behandelaars.

Tip hierbij: https://www.standaard.be/podcastreeks/stoffelijk/ 

Wat doen met ‘de papieren’?

Een officiële registratie is mogelijk voor de wilsverklaring euthanasie, de wilsverklaring teraardebestelling/ uitvaart en de wilsverklaring donatie lichaamsmateriaal.

Nog belangrijker dan registratie is je naasten, je vertrouwenspersoon, je vertegenwoordiger en je zorgverleners op de hoogte te brengen van het bestaan van ‘je papieren’ en waar ze deze kunnen vinden. Je kan je huisarts of je vertegenwoordiger ook een kopie bezorgen.

Uitdagingen

Uitdaging 1: Zorgcontinuïteit

Mensen met een levensbedreigende aandoening of kwetsbaarheid willen meestal zoveel mogelijk de regie houden over hun eigen leven. Het complexe en gefragmenteerde zorgsysteem met meerdere zorgverleners, diverse zorgsettings en vele mogelijke diagnostische en behandel-interventies maakt dit niet eenvoudig.

Hoe kan je als persoon zeker zijn dat je wensen opgevolgd zullen worden?

De zorgcontinuïteit in al zijn aspecten bewaren (informatie, relationeel, continuïteit tussen ziekenhuis/specialist en de eerstelijnszorg en coördinatie van de zorg) en de informatie voortkomend uit de vroegtijdige zorgplanning en ‘de papieren’ niet uit het oog verliezen is een hele uitdaging, zowel voor naasten, wettelijke vertegenwoordigers als voor de zorgverleners.

Uitdaging 2: Weten en beseffen wat er in de ‘kleine’ lettertjes staat

De negatieve wilsverklaring geldt enkel vanaf het moment van wilsonbekwaamheid. Dus wat je wil en niet wil staat misschien wel allemaal in ‘de papieren’ maar zo lang je wilsbekwaam bent ga je deze wil of wat je niet wil actief moeten uitdrukken.

Hiervoor moet:

• je goed geïnformeerd zijn over je ziekte, zorgplan, opties en kansen
• je soms sterk in je schoenen staan als je behandelingen wil weigeren
• je behandelaar in principe samen met jou beslissen… shared decision making

Uitdaging 3: “alle papieren zijn in orde, geef mij maar een spuitje”

Een positieve wilsverklaring euthanasie kan niet/nooit gelden als een schriftelijk ‘actueel verzoek’, maar is wel een indicatie voor exploratie van een mogelijke wens tot euthanasie.

De uitleg over een actueel euthanasieverzoek en procedure maakt geen deel uit van deze tekst.

https://palliatievezorgvlaanderen.be/patient-mantelzorger/wat-kan-ik-zelf-bepalen/levenseindebeslissingen/euthanasie/

Besluit

Belangrijker dan ‘de papieren’ zijn de gesprekken met je naasten en je zorgverleners over je waarden, je levens- en zorgdoelen, wensen en voorkeuren, … (vroegtijdige zorgplanning).

Belangrijke thema’s hierbij zijn zorg, wonen, leven en levenseinde.

Het leven en het levenseinde blijven weinig voorspelbaar…niet alles kan je plannen met ‘je papieren’.

‘De papieren’ zijn wel een uitnodiging om te praten (en te blijven praten).

Gepubliceerd in januari 2026

Zorgen voor iemand met een levensbedreigende aandoening vraagt veel energie en emotionele betrokkenheid. Naast waardevolle momenten van nabijheid en verbondenheid kan deze zorg ook zwaar wegen. Respijtzorg biedt tijdelijke ondersteuning, zodat mantelzorgers en naasten even kunnen uitrusten of ruimte krijgen voor zichzelf, terwijl hun naaste wordt omringd door veilige, warme en deskundige zorg.

In de palliatieve context richt respijtzorg zich niet alleen op de persoon die ziek is, maar ook nadrukkelijk op de ondersteuning van familie en naasten. Door mantelzorgers te ontlasten, helpt respijtzorg om de zorg vol te houden en draagt ze bij aan een rustige, waardige en gedragen laatste levensfase, vaak in een vertrouwde en huiselijke omgeving.

Goede respijtzorg vertrekt vanuit de concrete noden en wensen van zowel de persoon als zijn of haar mantelzorgers. Ze creëert praktische én emotionele ruimte, versterkt de draagkracht van naasten en waarborgt de continuïteit van zorg, tot en met een sereen en ondersteund levenseinde.

Momenteel is het aanbod aan respijtzorg nog versnipperd en niet altijd voldoende bekend. Voor gratis en persoonlijk advies kan men terecht bij de Dienst Maatschappelijk Werk van het ziekenfonds. In het kader van respijtzorg kan men een beroep doen op ondersteuning thuis of op opvang buitenshuis, afhankelijk van de noden en wensen van de persoon en zijn omgeving.

Ondersteuning thuis

Bij ondersteuning thuis blijft de persoon in de vertrouwde omgeving, terwijl extra zorg en begeleiding worden voorzien.

• Diensten voor gezinszorg bieden hulp bij het dagelijkse leven en kunnen ondersteuning bieden zowel overdag als ’s nachts.
• Diensten voor oppashulp zetten vrijwilligers in die nabijheid en toezicht kunnen bieden, eveneens overdag of ’s nachts.

Opvang buitenshuis

Bij opvang buitenshuis verblijft de persoon tijdelijk in een aangepaste voorziening waar zorg en ondersteuning centraal staan.

• Centra voor dagopvang of dagverzorging bieden een kleinschalige en veilige omgeving waar mensen die zorg nodig hebben overdag terechtkunnen.
• Dagcentra voor palliatieve zorg bieden personen met een levensbedreigende aandoening de mogelijkheid om enkele uren tot meerdere dagen per week zorg en ondersteuning te ontvangen.
• Centra voor kortverblijf bieden een tijdelijke en veilige omgeving waar personen de nodige zorg en ondersteuning krijgen wanneer thuiszorg tijdelijk wegvalt.
• Hospices zijn voorzieningen met een huiselijke en warme sfeer, gericht op personen met een ongeneeslijke aandoening en een beperkte levensverwachting.
• Zorghuizen bieden een tijdelijke thuisomgeving aan personen met kanker die nood hebben aan een adempauze.

Gepubliceerd in december 2025

Je lichaam afstaan voor wetenschappelijk onderzoek verloopt via de universitaire diensten anatomie. Elke universiteit hanteert daarbij eigen – maar grotendeels gelijklopende – procedures. Neem contact op met de universiteit van je keuze voor meer informatie.

Op onderstaande pagina’s vind je een volledig overzicht van hoe de schenking in zijn werk gaat, wat er nadien met je lichaam gebeurt en hoe nabestaanden betrokken worden:

• KU Leuven
• Universiteit Antwerpen
• Universiteit Gent

Podcast

Wil je meer weten over wat er met een lichaam gebeurt na een schenking aan de wetenschap? Dan is er een bijzonder waardevolle podcast, Stoffelijk, waarin een nabestaande haar persoonlijke ervaring deelt.

> Beluister de podcast

Gepubliceerd in november 2025

Mogelijke premies en tegemoetkomingen voor de patiënt

1. Palliatieve thuiszorgpremie of palliatief forfait

= een tegemoetkoming in kosten voor medicatie, hulp- en verzorgingsmiddelen die vereist zijn voor de verzorging van palliatieve patiënten in hun eigen woonomgeving.

Om recht te hebben op het palliatief forfait moet een patiënt voldoen aan de volgende 7 voorwaarden:

• zijn ziekte is onomkeerbaar;
• zijn algemene, fysieke of psychische toestand gaat ernstig achteruit;
• geen enkele therapie verbetert zijn toestand;
• zijn levensverwachting is niet meer dan 3 maanden;
• zijn fysieke, sociale of geestelijke noden zijn ernstig en vergen een belangrijke tijdsintensieve en volgehouden inzet;
• hij heeft een intentie om thuis te sterven;
• hij voldoet aan de andere voorwaarden opgenomen in het formulier ‘Medische kennisgeving’

Om het forfait te kunnen aanvragen moet de huisarts een palliatief statuut aanvragen door het daartoe voorziene riziv formulier ‘Medische kennisgeving’ waarop de voorwaarden staan in te vullen, te ondertekenen en door te sturen naar de adviserend arts van het ziekenfonds van de patiënt.

https://www.inami.fgov.be/SiteCollectionDocuments/formulier_artsen_tegemoetkoming_palliatieve_verzorging_thuis.pdf

Sinds de COVID-19 crisis kan dit formulier ook via een beveiligde elektronische kopie verstuurd worden!

Het forfait wordt voor 1 maand toegekend en kan een tweede maal worden aangevraagd na 1 maand.

Tarief van forfait (jaarlijkse indexering):

https://www.riziv.fgov.be/nl/thema-s/verzorging-kosten-en-terugbetaling/wat-het-ziekenfonds-terugbetaalt/individuele-verzorging/honoraria-prijzen-en-vergoedingen/prijzen-en-tegemoetkomingen-forfaits

Als huisarts, verpleegkundige of kinesitherapeut moet u weten dat patiënten die het palliatief statuut hebben bovendien geen persoonlijk aandeel (remgeld) moeten betalen voor:

• Bezoeken van huisartsen
• Bepaalde verstrekkingen in de sector thuisverpleging
• Bepaalde verstrekkingen kinesitherapie bij de palliatieve patiënt thuis

Tevens neemt het RIZIV/ziekteverzekering neemt verder ten laste:

• Begeleiding door gespecialiseerd palliatief team
• VZP-gesprekken door huisarts
• Zuurstoftherapie

2. Wegvallen van de remgelden

Als huisarts kunt u de volledige terugbetaling vragen van de bezoeken die u bij de patiënt thuis of in een gemeenschappelijke verblijfplaats (ROB/RVT, PVT, enz.) voor bepaalde palliatieve patiënten aflegt, ook al hebben zij geen recht op het ‘palliatief statuut’. Zij zullen er dan recht op hebben tot hun overlijden.

Voorwaarden

• ziekte is onomkeerbaar
• algemene, fysieke of psychische toestand gaat ernstig achteruit
• geen enkele therapie verbetert zijn toestand
• levensverwachting is niet meer dan 3 maanden
• fysieke, sociale of geestelijke noden zijn ernstig en vergen een belangrijke tijdsintensieve en volgehouden inzet

Wegvallen van het remgeld voor de huisarts: huisarts vult het formulier ‘volledig terugbetaalde bezoeken voor palliatieve patiënten’ in en stuurt dit naar de adviserend arts van het ziekenfonds.

https://www.inami.fgov.be/SiteCollectionDocuments/formulier_tussenkomst_palliatief_patient.pdf

Ook de thuisverpleegkundige kan een palliatief forfait rekenen: een bedrag dat alle verpleegkundige zorg en begeleiding dekt met wegvallen van het remgeld voor de patiënt. Hiervoor dient het formulier ‘kennisgeving van verpleegkundige zorg voor een palliatieve patiënt’ ingevuld en doorgestuurd te worden naar de adviserend arts van het ziekenfonds.

https://www.inami.fgov.be/SiteCollectionDocuments/formulier_verordening20030728_bijlage_06.pdf

Voorwaarden om dit palliatief forfait aan te rekenen zijn:

• 24/7 beschikbaar zijn voor de pt
• Een beroep kunnen doen op een referentieverpleegkundige die kennis heeft van palliatieve zorg
• Verpleegkundig dossier bijhouden met o.a. registratie van symptomen, pijnschaal, familiecontacten…
• Bijhouden van de verstrekkingen (codenummers) voor elke verzorgingsdag

3. Zorgbudget voor zwaar zorgbehoevenden van de Vlaamse sociale bescherming

Deze tegemoetkoming is bedoeld voor mensen die langdurig en zwaar zorgbehoevend zijn en kan gebruikt worden voor niet-medische kosten zoals gezinszorg of incontinentiemateriaal. 

Het zorgbudget voor zwaar zorgbehoevenden (vroeger: zorgverzekering) bedraagt 140 euro per maand, en is niet belastbaar. U krijgt dat budget als u veel zorg nodig hebt, zoals ouderen die in een woonzorgcentrum verblijven of mensen die thuis veel ondersteuning nodig hebben. Het zorgbudget heeft geen leeftijdsgrens. U vraagt en krijgt het budget via uw zorgkas.

Voorwaarden

• U woont minstens 5 opeenvolgende jaren in Vlaanderen of Brussel
• U bent aangesloten zijn bij de Vlaamse sociale bescherming.
• U bent zwaar zorgbehoevend en u kunt dat bewijzen met een attest of meting van uw zorgzwaarte (= indicatiestelling) 

Verblijft u in een erkend woonzorgcentrum (WZC), rust- en verzorgingstehuis (RVT) of psychiatrisch verzorgingstehuis (PVT) in Vlaanderen of Brussel, dan hebt u automatisch recht op dat zorgbudget.

Woont u thuis, dan hebt u een attest nodig (met een score die de mate van zorgbehoefte aangeeft) om dit zorgbudget te kunnen krijgen. Vraag uw ziekenfonds om advies. (Katz-schaal, Belrai screener, medisch sociale schaal)

Hoe aanvragen?

Stuur een van onderstaande aanvraagformulieren naar uw zorgkas. Steek daarbij ook het attest dat bewijst dat u zwaar zorgbehoevend bent (zie voorwaarden)

• U woont in een residentiële zorgvoorziening:

Formulier om een zorgbudget voor residentiële zorg aan te vragendoc bestand186.3kb
Attest voor een zorgbudget bij verblijf in een psychiatrisch verzorgingstehuisdoc bestand177.9kb 
Attest voor een zorgbudget bij verblijf in een woonzorgcentrum, rusthuis of rust- en verzorgingstehuis doc bestand179.2kb

• U woont thuis (mantel- en thuiszorg):

Formulier om een zorgbudget voor mantel- en thuiszorg aan te vragendoc bestand191.8kb 

Bij residentiële zorg krijgen de bewoners van de Vlaamse woonzorgcentra, rust- en verzorgingstehuizen en psychiatrische verzorgingstehuizenpdf bestand980.1kb hun zorgbudget normaal gezien automatisch toegekend.

• U hebt een palliatief forfait.

Als u recht hebt op een tegemoetkoming voor palliatieve verzorging (palliatief forfait), hebt u sneller recht op het zorgbudget voor zwaar zorgbehoevenden. Dat palliatieve forfait moet toegekend zijn:

• vóór de eerste dag van de vierde maand na de datum van uw aanvraag voor het zorgbudget
• of vóór de eerste dag van de vierde maand na de datum van het attest of verblijf, als die voorafgaan aan uw aanvraag voor het zorgbudget
• of vóór de eerste dag van de vierde maand na de datum van het attest of verblijf, als u uw zorgbudget automatisch krijgt (zonder aanvraag).

De tegemoetkoming voor een palliatief forfait wordt toegekend door uw ziekenfonds: bewijs te bezorgen aan de zorgkas.

4. Zorgbudget voor ouderen met een zorgnood 

-> Erkenning handicap door FOD Sociale Zekerheid, DG personen met een handicap. Zie hieronder.

Ouderen (vanaf 65 jaar) met een zorgnood en een beperkt inkomen hebben recht op een financiële tegemoetkoming  als onderdeel van de Vlaamse sociale bescherming.

Inschatting mogelijk via maatschappelijk werker ziekenfonds of OCMW (max 683€/maand).

Voorwaarden:

• 65 jaar of ouder, lid van een zorgkas
• Verminderde zelfredzaamheid (vaststelling via FOD Sociale zekerheid: Directie-generaal Personen met een handicap)
• Beperkt inkomen

Online vragenlijst via de zorgkas

5. Verhoogde tegemoetkoming

Dankzij de verhoogde tegemoetkoming zijn raadplegingen, geneesmiddelen, hospitalisatie, enz. goedkoper. In bepaalde gevallen hebt u daarop automatisch recht. In andere gevallen moet u daarvoor bij uw ziekenfonds een aanvraag indienen.

Als u een van de volgende uitkeringen geniet, dan kent het ziekenfonds u automatisch de verhoogde tegemoetkoming toe:

• het leefloon van het OCMW (dat u gedurende 3 maanden moet genieten)
• de inkomensgarantie voor ouderen
• de toelage voor personen met een handicap, toegekend door de Federale overheidsdienst (FOD) sociale zekerheid.
• de tegemoetkoming voor hulp aan bejaarden toegekend door de het Waals Gewest of het Brussels Hoofdstedelijk Gewest;
• het zorgbudget voor ouderen met een zorgnood toegekend door de Vlaamse Gemeenschap.
• voor een kind met een erkende handicap van minstens 66%
• voor de niet-begeleide minderjarige vreemdelingen (NBMV’s).
• voor een weeskind die beide ouders verloren heeft

In een aantal andere gevallen kan het ook zijn dat u recht hebt op de verhoogde tegemoetkoming. Dit kan u navragen bij uw ziekenfonds.

6. Maximumfactuur

Medische kosten kunnen hoog oplopen. Gelukkig biedt de ‘maximumfactuur’ (MAF) aan elk gezin de garantie dat het jaarlijks voor geneeskundige verzorging niet meer hoeft uit te geven dan een maximumbedrag.

7. Andere mogelijke tegemoetkomingen

Zorgforfait chronisch zieken

U hebt recht op deze tegemoetkoming voor een bepaald kalenderjaar als:

• u tijdens het betrokken kalenderjaar en het kalenderjaar daarvoor telkens een totaal van 450 EUR aan persoonlijke aandelen (remgelden) ten laste genomen hebt (als u de verhoogde tegemoetkoming geniet, verlaagt het bedrag tot 365 EUR).

EN

• u zich in een ‘afhankelijkheidssituatie’ bevindt in de loop van het betrokken kalenderjaar

Uw ziekenfonds kent u deze tegemoetkoming in principe automatisch toe.

Incontinentieforfait

https://www.vlaanderen.be/incontinentieforfait

Tegemoetkoming hulp van derden

https://www.riziv.fgov.be/nl/thema-s/arbeidsongeschiktheid/werknemers-en-werklozen/hulp-van-derden

Erkenning handicap door FOD sociale zekerheid, directie-generaal personen met een handicap.

• Integratietegemoetkoming (18-64 jaar)
• Inkomensvervangende tegemoetkoming (18-64 jaar)
• Zorgbudget voor ouderen met een zorgnood (65 +, zie hierboven)
• Financiële en fiscale voordelen

Erkenning handicap door het Vlaams Agentschap voor Personen met een handicap (VAPH)

• Zorgbudget voor mensen met een handicap (-65 jaar)
• Persoonlijke assistentiebudget (-17 jaar)
• Persoonsvolgend budget (18 – 64 jaar, aanvraag kan vanaf 17 jaar)

Erkenning handicap door Vlaamse Overheid, Kind en Gezin

• Verhoogde kinderbijslag of zorgtoeslag voor kinderen met een specifieke ondersteuningsbehoefte

PVS forfait (patiënten in coma thuis)

Financiële tegemoetkoming voor kankerpatiënten

• Kankerfonds (Kom op tegen kanker)

Er zijn nog altijd kankerpatiënten voor wie de zorgkosten problematisch zijn. Het Kankerfonds van Kom op tegen Kanker kan hen steun toekennen, op basis van criteria als gezinsinkomen, andere tussenkomsten, en de verhouding tussen minimale medische oplegkosten en inkomen.

Patiënten kunnen deze steun niet zelf aanvragen. Ze nemen hiervoor het best contact op met hun ziekenfonds, de sociale dienst van het ziekenhuis, het OCMW of Sociaal Huis, een dienst voor gezinszorg, een palliatieve dienst of een wijkgezondheidscentrum. De hulpverleners die daar werken, kunnen wel een aanvraag indienen op www.kankerfonds.be (enkel toegankelijk met wachtwoord).

• Riziv
  • Tegemoetkoming in reiskosten voor oncologische behandelingen.
  • €0,36/km heen en terug tussen je woonplaats en het ziekenhuis.
  • Voor ouders van kinderen met kanker: max. €75/dag.
  • Vanaf 1 april 2025: automatische betaling via je ziekenfonds.

Voordelen voor de naasten/mantelzorgers

1. Thematische verloven

Palliatief verlof

Elke werknemer uit de privé-sector en de openbare sector kan palliatief verlof opnemen (hoeft geen familie te zijn), zowel voltijds als deeltijds.

Palliatief verlof kan maximaal 3 maanden duren en begint met 1 maand die 2  keer verlengbaar is met een maand. Het palliatief verlof kan voltijds of deeltijds aangevraagd worden.

De aanvraag voor de onderbrekingsuitkering gebeurt met een aanvraagformulier en attest van de behandelende arts van de patiënt dat men voorlegt aan de RVA.

De maandelijkse forfaitaire uitkering is afhankelijk van voltijdse of deeltijdse onderbreking en van de leeftijd van de aanvrager.

https://www.rva.be/burgers/loopbaanonderbreking-tijdskrediet-en-thematische-verloven/thematische-verloven-alle-sectoren/palliatief-verlof

Verlof voor mantelzorger

Verlof voor mantelzorg is van toepassing op:

• de werknemers uit de private sector en de contractuele personeelsleden van de publieke sector (dus personeelsleden met een arbeidsovereenkomst);
• de statutaire personeelsleden van de overheden van de gewesten en de gemeenschappen
  • De reglementering van het verlof voor mantelzorg is niet automatisch van toepassing op statutaire personeelsleden van de deelstaten.
  • Het bevoegde gewest of de bevoegde gemeenschap moet eerst het verlof voor mantelzorg in zijn of haar eigen reglementering opnemen. Na te vragen bij de overheid waarbij je werkt….
• het statutair personeel van de federale overheid en het personeel van de autonome overheidsbedrijven.  

Voor mantelzorgverlof kan je je prestaties volledig of gedeeltelijk onderbreken om hulp of bijstand te geven aan een persoon die wegens zijn hoge leeftijd, gezondheidstoestand of zijn handicap kwetsbaar is en zich in een afhankelijkheidssituatie bevindt. Het moet niet noodzakelijk gaan om een familie- of gezinslid.

Om een verlof voor mantelzorg te kunnen genieten, moet je erkend zijn als mantelzorger van de persoon voor wie je dit verlof wil opnemen. Zie hieronder.

Het mantelzorgverlof voor een zorgvrager kan opgenomen worden:

• ofwel 3 maandenvoltijds;
• ofwel 6 maandenhalftijds of 1/5;
• ofwel een combinatie van beide vormen van vermindering;
• ofwel een combinatie van vermindering en volledige onderbreking

Ouderschapsverlof

Loopbaanonderbreking in kader van verlof voor medische bijstand

Volledige of gedeeltelijke loopbaanonderbreking is mogelijk voor werknemers uit de privé- of openbare sector, dit om de zorg op te nemen voor een zwaar ziek gezinslid of familielid.

Men kan dit aanvragen met een periode van minimum 1 maand tot 3 maanden, hetgeen, al dan niet opeenvolgend, kan verlengd worden tot maximum 12 maanden.

Hiervoor moet men een aanvraag indienen bij de werkgever en een aanvraag voor uitkering bij de RVA.

https://www.rva.be/burgers/loopbaanonderbreking-tijdskrediet-en-thematische-verloven/thematische-verloven-alle-sectoren/verlof-voor-medische-bijstand

2. Vlaamse aanmoedigingspremie

De Vlaamse aanmoedigingspremie is een maandelijkse uitkering die je ontvangt bovenop de RVA-uitkering wanneer je tijdskrediet of thematisch verlof opneemt in de privésector of socialprofitsector.

3. Specifieke arbeidsonderbrekingen/verloven afhankelijk van jouw statuut of werkgever

Privésector: tijdskrediet met motief

Tijdskrediet met motief is een loopbaanonderbreking  (voltijds, halftijds of 1/5) die kan aangevraagd worden door werknemers in de privé-sector. Dit kan onder andere om de zorg op te nemen voor je naasten. Hiervoor moet men een aanvraag indienen bij de werkgever en een aanvraag voor uitkering bij de RVA.

Voorwaarden voor het opnemen van tijdskrediet en voorwaarden voor uitkering (max 51 maanden) vind je op de website van de RVA.

https://www.rva.be/burgers/loopbaanonderbreking-tijdskrediet-en-thematische-verloven/faq-loopbaanonderbreking-tijdskrediet-en-thematische-verloven/privesector---tijdskrediet---algemeen-stelsel

Voor de openbare sector kan je ook op de website van de RVA terecht voor info (voorwaarden, uitkering) over de loopbaanonderbreking.

Vlaamse overheid: Vlaams zorgkrediet

https://www.vlaanderen.be/werken/verlof-en-tijdelijk-minder-werken/vlaams-zorgkrediet

Openbare sector (niet Vlaamse overheid): loopbaanonderbreking

https://www.rva.be/burgers/loopbaanonderbreking-tijdskrediet-en-thematische-verloven/loopbaanonderbreking-in-openbare-sector

Verlofmogelijkheid voor zelfstandigen die mantelzorger zijn

Als zelfstandige kan je in plaats van palliatief verlof mantelzorg aanvragen via de Rijksdienst voor Sociale verzekeringen der Zelfstandigen: maximum 12 maanden over ganse loopbaan (per aanvraag mogelijk voor 1 tot 6 maanden) bij gedeeltelijke of volledige onderbreking om te zorgen voor een kind met een beperking of een ernstig zieke naaste.

Komen in aanmerking:

• Je partner
• Een bloed- of aanverwant tot de tweede graad
• Een persoon die officieel op jouw adres woont

https://www.rsvz.be/nl/faq/zorgen-voor-een-familielid-heb-ik-recht-op-een-uitkering-mantelzorg-en-hoe-vraag-ik-ze-aan

Vrijstellingen voor uitkeringsgerechtigde werkzoekenden die mantelzorger zijn

https://www.rva.be/burgers/volledige-werkloosheid/hoe-moet-u-de-uitkeringen-aanvragen/u-wenst-mantelzorg-te-verlenen

4. Mantelzorgstatuut

Bij je ziekenfonds kan je een officiële erkenning als mantelzorger aanvragen, het mantelzorgstatuut, ook wel mantelzorgattest of erkenningsattest genoemd.

Er zijn 2 types attesten: het algemeen erkenningsattest zonder sociaal voordeel en de erkenning met sociaal voordeel

Algemeen erkenningsattest

Dit is een algemene erkenning als mantelzorger. Er zijn geen voordelen aan verbonden. De erkenning blijft geldig zolang de mantelzorg duurt.

Je komt hiervoor in aanmerking als

• je voldoet aan de definitie van mantelzorger
• je rekening houdt met de noden en wensen van de zorgvrager;
• zowel jij als de zorgvrager in België verblijven;
• er ook minstens 1 professionele zorgverlener helpt in de zorg;
• je Belg bent of ingeschreven in het vreemdelingenregister.

Deze erkenning vraag je aan met een verklaring op eer bij het ziekenfonds van de mantelzorger. De verklaring op eer bekom je bij jouw ziekenfonds.

Erkenning met sociaal voordeel

Deze erkenning heb je nodig om mantelzorgverlof aan te vragen.

Voor de erkenning met sociaal voordeel gelden striktere voorwaarden, zowel voor de mantelzorger als voor de zorgvrager.

Voor de mantelzorger

• Je voldoet aan de definitie van mantelzorger (Wat is mantelzorg?).
• Je geeft minstens 50 uur per maand zorg en ondersteuning (of 600 uur per jaar).
• Je wordt bijgestaan door minstens 1 professionele zorgverlener.
• Je verblijft in België en bent Belg (of geregistreerd in het vreemdelingenregister).

Voor de zorgvrager

• Je verblijft in België.
• Je verblijft niet in een woonzorgcentrum, een voorziening voor personen met een handicap of een andere residentiële setting.
• Je zorgnood moet vastgesteld zijn en voldoen aan een aantal medische criteria. Alle informatie hierover krijg je bij je ziekenfonds.

5. Mantelzorgtoelage of de gemeentelijke mantelzorgpremie

Heel wat gemeenten steunen mantelzorgers in hun gemeente met een mantelzorgpremie.

Elke gemeente is vrij om een mantelzorgpremie in te voeren en bepaalt zelf de voorwaarden. Die voorwaarden lopen erg uiteen.

• Sommige gemeenten geven een premie als de zorgvrager inwoont, of als deze recht heeft op het zorgbudget voor zwaar zorgbehoevenden, of vanaf een bepaalde leeftijd…
• Ook het bedrag bepaalt de gemeente zelf. Soms gaat het om een cheque in plaats van geld.
• Sommige gemeenten geven de premie aan de zorgvrager en niet aan de mantelzorger.

Voor de specifieke voorwaarden en om de premie aan te vragen, kan je terecht bij de sociale dienst van jouw gemeente, het OCMW of het Sociaal Huis.

6. Extra tussenkomsten

Sommige ziekenfondsen voorzien ook extra tussenkomsten, bijvoorbeeld voor gezinszorg en zorg op afstand.

INTERESSANTE LINKS

• Op de website van de Vlaamse overheid vind je de Rechtenverkenner: https://www.rechtenverkenner.be/wizard
• Expertisecentrum mantelzorgers: brochure Zorg jij voor iemand?

https://www.mantelzorgers.be/sites/default/files/Infobrochure%20mantelzorg%20druk.pdf

• RVA: Break@work

https://www.breakatwork.be/breakatworkNl.html

Gepubliceerd in oktober 2025

In principe: neen! Maar, België zou België niet zijn: er bestaat één uitzondering in de huidige wetgeving namelijk

~ wanneer dit beschreven staat in een voorafgaande wilsverklaring tot euthanasie opgemaakt door de patiënt

~ en opgelet! deze wilsverklaring is enkel geldig wanneer de patiënt zich bevindt in een onomkeerbare coma (dus géén vergevorderde dementie)

Wat betekent wilsbekwaam of wilsonbekwaam zijn?

Wilsbekwaamheid betekent dat je begrijpt wat een mogelijke (medische) handeling inhoudt én de gevolgen ervan kan inschatten. Op basis daarvan neem je namelijk een beslissing. Bij wilsonbekwaamheid oordeelt de arts dat je hier niet meer toe in staat bent. Deze wilsonbekwaamheid geldt op dat moment enkel voor de te nemen (medische) beslissing.

Wanneer je dus helder en bij bewustzijn bent, luisteren zorgverleners naar wat je op dat moment wel of net niet meer wenst. Uiteraard kan dat niet op het moment van een (onomkeerbare) coma. Dan zou dus de wilsverklaring inzake euthanasie in werking kunnen treden. Euthanasie is namelijk geen recht dat je kan opeisen, je hebt enkel het recht om het te vragen. In dit specifieke geval dus door die voorafgaande wilsverklaring euthanasie. 

De vraag stellen naar euthanasie

Er bestaan dus twee mogelijkheden om een vraag tot euthanasie te stellen:

  1. Voorafgaand via een wilsverklaring euthanasie

of  

  2. op het moment dat je ziek bent via een actueel verzoek tot euthanasie. Dit is een vraag aan je arts om je leven te beëindigen in een situatie waarin je al ziek bent en hierdoor ondraaglijk lijdt.

► Voorafgaande vraag: via een wilsverklaring euthanasie in geval van onomkeerbaar buiten bewustzijn

Dit document kan je vooraf opmaken om aan te geven dat je, op het moment dat je in een onomkeerbaar coma bent (bijvoorbeeld na een zwaar ongeval of een herseninfarct) euthanasie wenst. Dit is dus enkel in geval van onomkeerbaar coma van toepassing, niet voor andere vormen van wilsonbekwaamheid zoals een verwarde toestand of een situatie van gevorderde dementie, etc.

Om geldig te zijn moet zo’n positieve wilsverklaring euthanasie correct opgesteld zijn en moeten er twee getuigen tekenen, waarvan minstens één geen belang mag hebben bij je overlijden. Een positieve wilsverklaring euthanasie is niet wettelijk bindend: een arts heeft altijd de vrijheid om er al dan niet op in te gaan. Op het moment dat een persoon met deze ‘wilsverklaring euthanasie’ in een onomkeerbaar coma terecht komt, kan de procedure (met o.a. een tweede advies van een onafhankelijk arts) opgestart worden.

>> Je kan meer informatie en voorbeelden deze wilsverklaringen vinden op:  https://palliatievezorgvlaanderen.be/patient-mantelzorger/wat-kan-ik-zelf-bepalen/wilsverklaring/

► Actuele vraag

Wanneer je de actuele vraag stelt als patiënt, wil dat ook zeggen dat je dit niet op voorhand kan doen. Bij het uiten van je  actueel verzoek gelden de volgende wettelijke voorwaarden:

 ~ De patiënt is bewust, handelingsbekwaam en meerderjarig. In 2014 werd de wet uitgebreid en kan euthanasie ook voor minderjarigen onder bijkomende voorwaarden.

 ~ Het verzoek is vrijwillig, overwogen en herhaald, en niet tot stand gekomen als gevolg van enige externe druk.

 ~ De patiënt bevindt zich in een medisch uitzichtloze toestand van aanhoudend en ondraaglijk fysiek of psychisch lijden.

 ~ Het lijden is het gevolg van een ernstige en ongeneeslijke, door ongeval of ziekte veroorzaakte aandoening.

Euthanasie is geen recht: een arts mag steeds weigeren om euthanasie uit te voeren, ook als voldaan is aan alle wettelijke voorwaarden. Het is belangrijk dat de arts de patiënt tijdig op de hoogte brengt, hem of haar blijft bijstaan en, als de patiënt dit wenst, doorverwijst naar een andere arts.

De procedure

 ~ Euthanasie mag enkel door een arts worden uitgevoerd. De arts die het euthanasieverzoek krijgt, moet verplicht een tweede arts raadplegen. Die tweede arts zal, net als de uitvoerende arts, nagaan of aan alle wettelijke voorwaarden is voldaan.

 ~ Als het overlijden niet binnen korte termijn wordt verwacht, is de procedure strenger: er moet minstens een maand tijd zijn tussen het schriftelijk verzoek en de uitvoering van de euthanasie. Bovendien moet een derde arts de wettelijke voorwaarden nagaan. Deze arts moet een specialist zijn in de aandoening waaraan de patiënt lijdt, of een psychiater.

 ~ De uitvoerende arts is wettelijk verplicht om de euthanasie na afloop aan te geven aan de Federale Evaluatie- en Controlecommissie, die zal oordelen of aan alle wettelijke voorwaarden werd voldaan.

Als je euthanasie wil aanvragen, moet je een schriftelijk verzoek tot euthanasie aan een arts richten. Zo’n schriftelijk verzoek kan eenvoudig zijn. Het moet minimaal de handgeschreven tekst ‘ik wil euthanasie’ bevatten, de datum van het verzoek en de naam en handtekening van de persoon die de euthanasie aanvraagt. Als de patiënt niet in staat is om zelf het euthanasieverzoek te schrijven, bijvoorbeeld door verlamming of zwakte, mag iemand anders dit doen. Deze persoon moet meerderjarig zijn en gekozen worden door de patiënt. Bovendien mag hij of zij geen belang hebben bij het overlijden (het mag bijvoorbeeld geen erfgenaam zijn). Deze persoon moet het verzoek in bijzijn van een arts schrijven en vermelden dat de patiënt niet in staat is om het verzoek zelf neer te schrijven en waarom.  

>> Je kan meer informatie vinden op:

  - https://palliatievezorgvlaanderen.be/patient-mantelzorger/wat-kan-ik-zelf-bepalen/levenseindebeslissingen/euthanasie/

  - leif.be van het Levenseinde InformatieForum

Besluit

Een arts kan dus enkel overgaan tot euthanasie op vraag van de wilsbekwame patiënt zelf. Niet op vraag van familieleden, zorgverleners, etc.

Enkel in het geval van onomkeerbaar coma én een voorafgaande wilsverklaring inzake euthanasie kan euthanasie bij iemand die het op dat moment zelf niet meer kan aangeven. In alle andere gevallen moet er een actueel schriftelijk verzoek zijn en moet de hele procedure volgens de wettelijke voorwaarden doorlopen worden.

Gepubliceerd in september 2025